هدفمند کردن یارانه‌ها در دولت دهم
تحقق یک آرزوی قدیمی
احمدی‌نژاد بدون روتوش

با اجرای مرحله اول قانون هدفمند کردن یارانه ها در آذر 1389 که با پرداخت نقدی یارانه ها به عموم مردم همراه بود، ضریب جینی (شاخص اصلی نابرابری توزیع درآمدها) که در سال های 1380 تا 1388 بین 39% تا 41% در نوسان بود، کاهش چشمگیری یافته و در سال 1389 به رقم ۳۸۱۳% رسید.

دریافت جزوه

بدون روتوش/ طبق بند الف ماده ۱ قانون هدفمند کردن یارانه‌ها (مصوب دی ۱۳۸۸)، دولت موظف شده بود «به تدریج» تا پایان برنامه پنج‌ساله پنجم توسعه قیمت داخلی فرآورده‌های نفتی را با احتساب هزینه‌های حمل‌ونقل، توزیع، مالیات و عوارض قانونی، «حداقل» به ۹۰% قیمت فوب خلیج فارس، برساند.

با دقت در متن این قانون، مشاهده می شود که اولا: مجلس شورای اسلامی نه کف زمانی برای انجام اصلاحات قیمتی دولت مشخص کرده بود و نه سقف قیمتی. ثانیا: تنها معیار اصلاح قیمت‌ها، عبارت مبهم و غیرشفاف «به تدریج» بودن آن ذکر شده بود. ثالثا: مشخص نیست که قیمت فوب خلیج فارس چه دوره زمانی ملاک تعیین قیمت فرآورده های نفتی است. به عبارت دیگر، در این بند از قانون، در مورد چگونگی اجرای آن یعنی روش قیمت‌گذاری و نحوه اصلاحات قیمتی فرآورده‌های نفتی، قاعده‌ای برای آنکه در چند مرحله و با چه شیبی اجرا شود، مشخص نشده و دست دولت باز گذاشته شده بود.

دولت به این جمع بندی رسید که قانون هدفمند کردن یارانه‌ها را در سه گام به انجام برساند و تاکید داشت که گام اول، باید گامی موثر باشد. براساس همین دیدگاه دولت اقدام به برداشتن گام اول اصلاح قیمت ها در آذرماه ۱۳۸۹ کرد و درنتیجه، به صورت متوسط قیمت هر لیتر از فرآورده‌های نفتی ۵/۵ برابر شد. بیشترین ضریب افزایش قیمت در مورد گازمایع و نفت­کوره رخ داد و قیمت آنها به ترتیب ۶۵ و ۳۰ برابر شد و کمترین ضریب افزایش قیمت برای بنزین و نفت‌سفید رخ داد و قیمت این فرآورده‌ها حدود ۳ تا ۶ برابر شد و در مجموع، مطابق با اظهارات مسئولین دولتی حدود ۳۰% قیمت‌ها اصلاح شد.

علاوه بر اصلاح قیمت‌های فرآورده‌های نفتی، تغییرات مهم دیگری هم در سیستم قیمت‌گذاری و توزیع این فرآورده‌ها بوجود آمد: الف- توزیع گازمایع و نفت‌سفید مصرفی خانوارها (عموماً خانوارهای کم‌درآمد ساکن در شهرهای کوچک، روستاها و مناطق عشایری) با استفاده از کالابرگ و قیمت نسبتاً پایین، ب- سهمیه‌بندی و دو نرخی شدن نفت‌گاز (بخصوص در بخش حمل‌ونقل).

رهبر معظم انقلاب درباره این قانون گفته اند:

«این، جزو آرزوهائى بود که سالهاى گذشته از دولتها مطالبه میشد. ورود در این میدان، کار دشوار و سختى است؛ زمینه‌ها هم آماده نبود. بحمداللَّه اکنون این کار شروع شده است. همکارى ملت و دولت در این زمینه هم انصافاً عالى بود. حرکت مردم در جهت هدفمند کردن یارانه‌ها، حرکت عالى‌اى بود. آثار این کار در آینده بتدریج آشکار میشود؛ اگرچه تا امروز هم بعضى از آثار مثبت آن آشکار شده است.»

رهبر معظم انقلاب، بیانات در حرم رضوی[۱] ، ۹۰/۱/۱

«همه‌ى کارشناسان اقتصادى، چه در دولتهاى قبلى، چه در دولت کنونى متفق‌القول اند که هدفمندى یارانه‌ها براى کشور یک نیاز و یک ضرورت است؛ همه این را اعتراف کرده‌اند. با وجود اینکه این معنا مورد اتفاق همه بوده است، اما این اقدام لازم به خاطر دشوارى‌هایش، به خاطر پیچیدگى‌هایش، بر زمین مانده بود. دولت و مجلس در سال ۹۰، در شرائط تحریم، در شرائطى که دشوارى و پیچیدگى این کار بیشتر از همیشه است، همت کردند، اقدام کردند و مراحل مهمى از این کار را پیش بردند. کار تمام نشده است؛ اما آنچه که تاکنون مسئولان کشور -چه در دولت، چه در مجلس شوراى اسلامی- اقدام کرده‌اند و پشتیبانى و همدلى و همراهى ملت، آنها را قرین موفقیت کرده، بسیار مهم و قابل توجه است.»

رهبر معظم انقلاب، بیانات در حرم رضوی[۲] ، ۹۱/۱/۱

نتایج اجرای قانون

۱- اصلاح الگوی مصرف انرژی

«یک هدف دیگر، مدیریت مصرف منابع عمومى کشور است؛ از جمله آب، از جمله انرژى. در دو سال قبل از این، ما شعار سال را «اصلاح الگوى مصرف» قرار دادیم؛ صرفه‌جوئى، دورى از اسراف. این، یکى از راه‌هائى است که می‌تواند الگوى مصرف را به معناى واقعى کلمه اصلاح کند؛ کما اینکه تاکنون هم آثارى از آن دیده شده است. در همین چند ماهى که هدفمندى یارانه‌ها دارد اجرا می‌شود، مصرف انرژى پائین آمده است؛ که این به نفع کشور است. اسراف در نان و دور ریختن نان و ضایع شدن گندم – که نعمت بزرگ خداست و با چه زحمتى به دست مى‌آید – کم شده است، مصرف‌ها تعادل پیدا کرده است. این از جمله‌ى فوائدى است که تاکنون حاصل شده و البته فوائد بسیارى ان‌شاءاللَّه در آینده خواهد داشت.»

رهبر معظم انقلاب، بیانات در حرم رضوی ، ۹۰/۱/۱

«یک هدف دیگر، مدیریت مصرف حامل‌هاى انرژى است. ما چون یک کشور نفت‌خیز بودیم، از اول عادت کردیم بنزین را، گاز را، گازوئیل را، نفت سفید را بدون ملاحظه مصرف کنیم. مصرف ما از مصرف بسیارى از کشورها – شاید به یک معنا از همه‌ى کشورها – بیشتر و بى‌رویه‌تر بوده است. این هدفمندى یارانه‌ها، کشور را به صرفه‌جوئى در مصرف حامل‌هاى انرژى می‌کشاند. آمارهائى که منتشر شده است و آمارهاى مورد قبول است، به ما نشان میدهد که تا همین امروز اگر قانون هدفمندى یارانه‌ها اجرا نمی‌شد، مصرف بنزین در کشور تقریباً دو برابر مصرفى بود که امروز انجام می‌گیرد. وقتى که تولید داخلى بنزین به قدر مصرف نیست، ما مجبوریم چه کار کنیم؟ باید بنزین را وارد کنیم؛ یعنى دست ملت ایران زیر کارد بدخواهان و دشمنان باشد. با این کار، صرفه‌جوئى شد. امروز مصرف بنزین در کشور، تقریباً به قدر تولید داخلى است؛ احتیاج به واردات بنزین نداریم؛ این براى کشور یک امتیاز بزرگ است.»

رهبر معظم انقلاب، بیانات در حرم رضوی ، ۹۱/۱/۱

۱.۱- فرآورده های نفتی

بر طبق آمارهای وزارت نفت و شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی ایران؛ اجرای قانون هدفمند کردن یارانه‌ها، تاثیرات قابل توجه ای بر روی میزان مصرف فرآورده‌های نفتی داشته است. به طوری که مصرف این فرآورده‌ها در سال ۱۳۸۹ در مقایسه با سال ۱۳۸۸، با کاهش ۴.۲% مواجه شده و در سال ۱۳۹۰ هم مصرف این فرآورده‌ها در مقایسه با سال ۱۳۸۹ فقط ۰.۸% رشد را نشان می‌دهد. این در حالی است که متوسط رشد مصرف فرآورده‌های نفتی بین سالهای ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۸، ۲.۳% درصد بوده است و این ارقام بیانگر صرفه‌جویی در مصرف فرآورده های نفتی به میزان ۸.۲۵ میلیارد لیتر در طول ۱۵ ماه می باشد؛ در صورتی که اگر روند قبلی ادامه داشت، مصرف فرآورده های نفتی در سال ۱۳۸۹ به ۲۳۸.۰۲ میلیون لیتر در روز و در سال ۱۳۹۰ به ۲۴۳.۴۹ میلیون لیتر در روز می رسید.

البته بخشی از صرفه‌جویی صورت گرفته در مصرف بنزین و نفت‌سفید به عوامل دیگری هم مرتبط است. مانند: استمرار سهمیه‌بندی بنزین، جایگزینی بنزین با CNG در خودروهای سواری و توسعه گازرسانی به بخش خانگی (و در نتیجه تغییر الگو و کاهش مصرف نفت‌سفید).

هدفمندی-ج۱

با اجرای قانون هدفمند کردن یارانه‌ها، میزان مصرف فرآورده­های نفتی در اکثر بخش‌ها به شدت کاهش یافته ولی در بخش حمل­و­نقل تقریباً ثابت مانده است. همچنین به علت کاهش حدود ۱۴% گاز طبیعی اختصاص یافته به نیروگاه‌ها در سال ۱۳۹۰، میزان مصرف فرآورده­های نفتی در بخش نیروگاهی حدود ۳۷% افزایش یافته است و همین موضوع موجب خنثی شدن بخش زیادی از اثر کاهش مصرف فرآورده های نفتی در سایر بخش­ها گردیده است.

هدفمندی-ج۲

با اصلاح روش قیمت‌گذاری فرآورده‌های نفتی، قاچاق بنزین، نفت­کوره و گاز مایع پس از اجرای قانون هدفمند کردن یارانه‌ها تا حدود زیادی کاهش یافته و تقریباً به صفر رسید، ولی قاچاق نفت‌گاز با توجه به تفاوت زیاد قیمت داخلی و قیمت آن‌سوی مرزها، در سال ۱۳۹۰ بصورت چشمگیری ادامه یافت (حدود ۵ میلیون لیتر در روز).

۱.۲- برق

بر طبق آمارهای وزارت نیرو و شرکت توانیر؛ شمار مشترکان برق در سال های ۱۳۸۹ و ۱۳۹۰ در مقایسه با سال قبل از آن، به ترتیب ۶.۲% و ۵.۷% افزایش یافته است، این در حالی است که متوسط رشد تعداد مشترکین در سالهای ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۸، ۵.۲% است. با وجود این موضوع، مصرف برق در سال ۱۳۸۹ در مقایسه با سال ۱۳۸۸ با رشد ۹/۹% مواجه بوده و در سال ۱۳۹۰ هم در مقایسه با سال ۱۳۸۹ با کاهش ۰.۲% مواجه بوده است. این در حالی است که متوسط رشد مصرف برق در سالهای ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۸، ۸% بوده است. این ارقام بیانگر صرفه‌جویی قابل توجه مصرف برق در سال ۱۳۹۰ بوده که منجر به کاهش مصرف چند میلیارد لیتر سوخت مایع نیروگاه های برق (نفت گاز و نفت کوره) در طی این سال شده است. لازم به ذکر است که کاهش قابل توجه مصرف برق در بخش‌های خانگی و عمومی، دلیل اصلی کاهش مصرف برق در سال ۱۳۹۰بوده است.

هدفمندی-ج۳

http://niordc.ir/index.aspx?siteid=78&siteid=78&pageid=1602

۱.۳- گاز طبیعی

بر طبق آمارهای وزارت نفت و شرکت ملی گاز ایران؛ مصرف گاز غنی در سال ۱۳۸۹ در مقایسه با سال ۱۳۸۸ با رشد ۶.۵% مواجه بوده و در سال ۱۳۹۰ هم در مقایسه با سال ۱۳۸۹ فقط ۲.۴% رشد را نشان می‌دهد. این در حالی است که متوسط رشد مصرف گاز در سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۸، ۱۰.۹% بوده است و این ارقام بیانگر صرفه‌جویی در مصرف گاز به میزان ۳.۲۴ میلیارد متر مکعب در طول ۱۵ ماه می‌باشد (در صورتی که روند قبلی ادامه داشت، مصرف گاز در سال ۱۳۸۹ به ۴۰۲.۳ میلیون متر مکعب در روز و در سال ۱۳۹۰ به ۴۴۶.۱ میلیون متر مکعب در روز می رسید). لازم به ذکر است که کاهش مصرف برق در بخش خانگی، دلیل اصلی رشد پایین مصرف گاز در سال ۱۳۸۹ و کاهش قابل توجه مصرف گاز در نیروگاه ها، دلیل اصلی رشد پایین مصرف گاز در سال ۱۳۹۰ است.

هدفمندی-ج۴

۲- کاهش فاصله طبقاتی (ضریب جینی)

«اهداف مهم این کار، در درجه‌ى اول، توزیع عادلانه‌ى یارانه‌هاست. دستگاه مدیریت کشور یارانه‌هائى را بین مردم تقسیم می‌کند. با شکل قبلى، این یارانه‌ها به کسانى که بیشتر پول داشتند، بیشتر مصرف می‌کردند، بیشتر می‌رسید؛ اما به کسانى که کمتر پول داشتند، کمتر مصرف می‌کردند، این یارانه‌ها کمتر می‌رسید. با هدفمند کردن یارانه‌ها، توزیعِ عادلانه انجام می‌گیرد؛ یعنى به همه، به نسبت واحدى می‌رسد. این، یک گام بلند در جهت ایجاد عدالت اجتماعى است.»

رهبر معظم انقلاب، بیانات در حرم رضوی ، ۹۰/۱/۱

«یکى از هدف‌هاى این قانون عبارت است از توزیع عادلانه‌ى یارانه‌هائى که نظام و دولت به مردم می‌دهد. من قبلاً در یک صحبتى شرح دادم که یارانه‌ها همیشه به صورت نامتعادل و غیر عادلانه در بین قشرهاى مختلف مردم تقسیم می‌شده است؛ طبیعت کار یارانه‌ى عمومى همین است. با هدفمندى یارانه‌ها، در واقع یک تعادلى، یک اجراى عدالتى در تقسیم و توزیع یارانه‌ها وجود پیدا کرده است. و من خبرهاى موثقى از سراسر کشور دارم که حاکى از آن است که این کار در بهبود زندگى طبقات ضعیف نقش مؤثر داشته است. این یکى از هدف‌هاست، که مهم‌ترین هدف و مقصد از این قانون هم همین است.»

رهبر معظم انقلاب، بیانات در حرم رضوی ، ۹۱/۱/۱

با اجرای مرحله اول قانون هدفمند کردن یارانه ها در آذر ۱۳۸۹ که با پرداخت نقدی یارانه ها به عموم مردم همراه بود، ضریب جینی (شاخص اصلی نابرابری توزیع درآمدها) که در سال های ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۸ بین ۳۹% تا ۴۱% در نوسان بود[۳]، کاهش چشمگیری یافته و در سال ۱۳۸۹ به رقم ۳۸۱۳% رسید. همزمان نسبت درآمدهای ۱۰ درصد ثروتمندترین به  ۱۰ درصد فقیرترین خانوارها در این سال به رقم ۱/۱۳ رسید. براساس آمارهای بانک مرکزی، ارقام مذکور در مقایسه با سال‌های قبل (از سال ۱۳۶۱ به بعد) کمترین میزان بوده است[۴] و نشاندهنده این بود که اجرای قانون هدفمند کردن    یارانه ها، به سود دهک‌های پایین‌تر درآمدی تمام شده و این امر به کاهش نابرابری‌های اقتصادی کمک کرده است. براساس آمارهای اعلام شده توسط مرکز آمار، کاهش ضریب جینی در سال ۱۳۹۰ هم ادامه یافت و به رقم ۳۷% رسید[۵]. آمارهای مقدماتی بانک مرکزی هم این رقم را تایید می‌کند[۶].

هدفمندی-ج۵


[۱] http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=11804
[2] http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=19301
[3] http://www.csr.ir/Pdf/Content2520/147.pdf
[4] http://hamshahrionline.ir/details/168644
[5] http://www.donya-e-eqtesad.com/Default_view.asp?@=324793
[6] http://tasnimnews.com/Home/Single/43011
ویژه‌ها
رادیو